Του Παναγιώτη Λιαργκόβα, Καθηγητή στην έδρα Jean Monnet στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, πρώην Συντονιστής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή των Ελλήνων
Η Ελλάδα βγαίνει στο τέλος Αυγούστου από το τρίτο μνημόνιο. Ήταν η πρώτη χώρα της Ευρωζώνης που μπήκε σε μνημόνιο και είναι η τελευταία που βγαίνει. Η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και η Κύπρος που επίσης μπήκαν σε μνημόνια, παρέμειναν σε αυτά μόνο για 3 χρόνια. Εμείς, για 8.
Γιατί έγινε αυτό; Γιατί δεν καταφέρουμε να ακολουθήσουμε την εμπειρία της Πορτογαλίας;
Σε αντίθεση με την Πορτογαλία, στην Ελλάδα, από την πρώτη στιγμή, η οικονομική κρίση έγινε πεδίο μιας αδυσώπητης πολιτικής αντιπαλότητας. Το 2009, αντί να ενημερωθούν οι πολίτες για τα τεράστια ελλείμματα, την έλλειψη ανταγωνιστικότητας της οικονομίας και την εκτίναξη του χρέους, το ανερχόμενο τότε ΠΑΣΟΚ υποσχόταν παροχές, οι οποίες θα ανέβαζαν περισσότερο τα ελλείμματα σαν έναν τρόπο υπέρβασης της κρίσης. Όταν πλέον κανείς δεν δάνειζε την Ελλάδα και το μνημόνιο ήταν αναπόφευκτο, η ΝΔ αρνήθηκε να το ψηφίσει στη Βουλή χωρίς να προβάλει κανέναν εναλλακτικό τρόπο χρηματοδότησης. Ο ΣΥΡΙΖΑ, ως αντιπολίτευση και ως κυβέρνηση τους πρώτους μήνες, δημιούργησε συνθήκες αποσταθεροποίησης που στοίχισαν πολύ στην προσπάθεια ανάκαμψης. Η Ελλάδα πλήρωσε τη στάση των διεκδικητών της εξουσίας -συνδυασμένη με την ευπιστία των πολιτών – σε μια περίοδο που δεν προσφερόταν για προσωπικές και κομματικές αντιπαλότητες. Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά της Ελλάδας από την Πορτογαλία και τις άλλες χώρες της ευρωζώνης που βρέθηκαν σε μνημόνια.
Η περίοδος λιτότητας της Ελλάδας, χαρακτηρίζεται από έντονη κοινωνική αναταραχή και ασταθές πολιτικό σκηνικό, καθώς από την αρχή της διεθνούς οικονομικής κρίσης η χώρα έχει αλλάξει πέντε κυβερνήσεις, από το 2009 μέχρι σήμερα (2018) – έξι, εάν ληφθεί υπόψη η υπηρεσιακή κυβέρνηση Πικραμμένου. Αυτό δεν ισχύει στην περίπτωση της Πορτογαλίας, η οποία πορεύτηκε μέσα στην κρίση με τις κυβερνήσεις Σόκρατες και Κοέλιου.
Κατά τη διάρκεια της εφαρμογής των μνημονίων στην Ελλάδα έγιναν περικοπές δαπανών όπως μειώσεις μισθών και συντάξεων, ενώ αυξήθηκε κατά μεγάλο ποσοστό η φορολογία. Εξαρχής όμως, παρατηρήθηκε ελάχιστη ανοχή εκ μέρους των πολιτών σε μειώσεις δημοσίων δαπανών για μισθούς και συντάξεις, σε μια χώρα της οποίας η οικονομία βρισκόταν υπό κατάρρευση. Μια πρώτη σημαντική αιτία αυτής της μη ανοχής, είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στο πολιτικό σύστημα. Αυτή η δυσπιστία οφείλεται στην οργάνωση του κράτους μέσα από πελατειακές σχέσεις και την πεποίθηση των πολιτών ότι δεν υπάρχει αξιοκρατία αλλά και σε μια σειρά από οικονομικές περιπτώσεις διαφθοράς προηγούμενων ετών. Οι πράξεις αυτές, με άμεσα ή έμμεσα εμπλεκόμενους πολιτικούς και υπαλλήλους ανωτάτων διοικητικών θέσεων του δημοσίου, δημιούργησαν την επικρατούσα ισοπεδωτική αντίληψη περί διαφθοράς και διαπλοκής.
Μια δεύτερη αιτία είναι η απουσία συνεννόησης μεταξύ των πολιτικών κομμάτων. Στην αρχή της κρίσης, το ΠΑΣΟΚ και η ΝΔ συνέχισαν τη συγκρουσιακή στρατηγική και την αλληλοκατηγορία, κατάλοιπα της πολιτικής τακτικής των προηγούμενων δεκαετιών, με την ΝΔ αρχικά να δημιουργεί την αίσθηση ότι υπήρχε εναλλακτική λύση σε σχέση με το δρόμο του μνημονίου που ακολουθήθηκε. Την αίσθηση αυτή ενδυνάμωσε στη συνέχεια ο Σύριζα, που υποσχόταν κατάργηση της λιτότητας.
Μια τρίτη, βαθύτερη αιτία είναι το είδος της σχέσης των ψηφοφόρων με τα κόμματα που υποστηρίζουν. Η πλειοψηφία των ψηφοφόρων δεν έχει τις περισσότερες φορές ιδεολογικούς δεσμούς με το κόμμα που ψηφίζει, αλλά πελατειακούς. Αυτού του είδους η σχέση μπορεί να μην ήταν πρόβλημα όσο υπήρχε δημόσιο χρήμα και εξυπηρετούνταν, το γεγονός όμως ότι τα δύο μεγάλα κόμματα έφτασαν στο σημείο να αδυνατούν να παράσχουν τα ανταλλάγματα του παρελθόντος, σε συνδυασμό με την απουσία ιδεολογικών δεσμών, προκάλεσε την απώλεια των ψηφοφόρων τους. Οι ψηφοφόροι, επομένως, προχώρησαν σε αναζήτηση νέας πηγής παροχών.
Συμπερασματικά, η Ελλάδα και η Πορτογαλία είναι δύο παρόμοιες χώρες, με μια όμως βασική διαφορά:
Tο πολιτικό σύστημα και η κοινή γνώμη στην Πορτογαλία, σε αντίθεση με την Ελλάδα, αποδέχτηκαν την ύπαρξη της κρίσης και την αντιμετώπισαν με σύμπλευση-συναίνεση.
